1 - 3 - 5 . معنويت و عرفان : مكه و مدينه در كانون معنويت‌اند و زيارت اين دو شهر از آرزوهاى هر مسلمانى است . مسلمانان توانگر وظيفه دارند كه در طول زندگى دست كم يك بار به مكه بروند و آيين ويژهء حج را در ماه ذى حجه به جاى آورند . گرچه زيارت مدينه براى آنان واجب نيست ، اما پيوسته سفرها را چنان تنظيم مىكنند كه در سفر حج از شهر پيامبر ( ص ) نيز ديدار كنند و كوير جان خويش را از كوثر معنويت رسول رحمت سيراب گردانند . اين اندازه از توجه به حرمين شريفين به عموم مسلمانان اختصاص دارد ، اما خواص مؤمنان در آن دو شهر چيزى بيش از اين را مىجويند ؛ و با حضور و اقامت در آنها در حقيقت زندگى عرفانى و معنوى را تجربه مىكنند . عارفان ، مفسران قرآن و راويان اخبار اسلامى بسيارى كه در جست‌وجوى مقامات معنوى بوده‌اند ، در جوار حرم الهى و نبوى به مقاماتى عالى رسيده‌اند و در پى آن آثارى از خود به جا گذاشته‌اند كه تأثيرى جاودانه دارند . از جملهء اين كسان مىتوان از عارف بزرگ اندلسى ، محىالدين عربى ( 560 - 638 ه ) نام برد كه كتاب بزرگ « الفتوحات المكّيه » خويش را به سال 598 ه . در مكه تأليف كرد . شخصيت ديگر مولانا جلال‌الدين محمد رومى است . او يكى از برجسته‌ترين شاعران عارف جهان است . وى چند سالى از جوانى خود را در اين شهر گذراند . به احتمال قوى الهام‌بخش وى در سرودن قصيده‌اى دربارهء حضرت رسول خدا ( ص ) همان اقامت در حجاز بوده است . شخصيت سوم غزالى است كه پس از حضور در مكهء مكرمه و حصول مكاشفه‌اى براى وى اقدام به نوشتن كتاب احياء علوم الدين كرد . « 1 » 2 - 3 - 5 . تاريخ : مكهء مكرمه و مدينهء منوره بدون شك كانونىترين موضوع براى تاريخنگاران مسلمان بوده است . به دليل سپرى شدن زندگى رسول خدا ( ص ) و يارانش در اين دو شهر ، بخش مهمى از تاريخ اسلام را حوادثى كه براى آن حضرت و ياران ايشان در اين دو شهر رخ داده به خود اختصاص داده است . ناگفته نماند كه اين كار براى مورخان جنبهء حرفه‌اى صرف نداشته و بلكه تاريخ اين دو شهر از جنبه‌هاى ديگرى

--> ( 1 ) . ر . ك . مكّهء مكرمه و مدينهء منوره ، ص 170